Tími fyrir nýjar kenningar

Það eru nokkrir staðir á ekrunum sem ég doka alltaf stuttlega við.

Ég get ekki sagt nákvæmlega af hverju. Það lítur svo sem allt venjulega út. Vínvið­urinn eru af sömu tegund, jarðvegurinn virðist eins. Og samt er tilfynningin einhvern veginn öðruvísi að standa þar en tuttugu metrum lengra í burtu. Einhvern veginn rólegri.

Ég nefndi þetta við eldri kollega sem á ekrur nálægt mínum. Hálft í hvoru bjóst ég við að hann mundi hlægja að þessu en hann kinkaði bara kollinum og sagðist kannast við þetta.

Þessi litla, ó­vísindalega athugun hefur fylgt mér — og því meira sem ég velti þessu fyrir mér virðist mér þetta vera hluti af mun stærri spurningu.

Ég lærði stærðfræði og eðlisfræði í Háskólanum. Þrátt fyrir að ég hafi hætt að stunda rannsóknir fyrir mörgum árum, fylgist ég enn með nýjungum í ákveðnum vísindagreinum með áhuga. Þegar ég sneri mér að lífefldri ræktun fyrir átta árum síðan, fór ég smám saman að sannfærast um að það eru hliðar náttúrunnar sem núverandi vísindamódel okkar á erfitt með að útskýra. Ekki vegna þess að vísindinn hafi brugðist. Heldur vegna þess að sum fyrirbæri virðast ekki tilheyra materíalíska vísindaheiminum að fullu. Þau eru einhvern veginn skynjuð frekar en mæld.

Til að skilja þetta betur, er gott að hverfa aðeins aftur í tímann.

Á 17. öld átti René Descartes þátt í einum af stóru vendipunktunum í vestrænum hugsunarheimi. Hann aðskildi hlutlægt frá huglægu, huga frá efni. Vísindin urðu í auknum mæli rannsókn á því sem hægt er að mæla hlutlægt. Þetta hafði víðtæk áhrif og opnaði dyrnar fyrir miklar framfarir í eðlisfræði, efnafræði, verkfræði og nútíma tæknivæðingu.

En það var eitthvað sem tapaðist við þetta: Veruleikinn var þrengdur niður í það sem er hreinlega efnislegt og hlutlægt. Það sem ekki var hægt að mæla var hljóðlega lagt til hliðar.

Öllum kynslóðum er tamt að hugsa sem svo að þau hafi loksins skilið alheiminn í grófum dráttum. Og alltaf höfum við síðar uppgötvar að svo er ekki.

Samtímamenn Isaac Newtons trúðu því að alheimurinn væri vélrænn og fyllilega útskýrður — þar til afstæðiskenning Albert Einsteins og skammtafræði Heisenbergs og Schrödingers komu og endurskrifuðu reglurnar um rúm, tíma og efni frá grunni. Og enn einu sinni trúðum við að við skildum veruleikann.

En nú eru stórar opnar spurningar farnar að safnast saman aftur.

Margar af áhugaverðustu spurningunum sem rannsakendur eru nú að glíma við benda í sömu átt: Descartes og útilokun huglægra tilfynninga og skynjana frá vísindaheiminum.

Hugsum okkur meðvitundina — kannski dýpsta óleysta ráðgátuna í nútíma vísindum. Ef við berum saman heilar mannveru og gervigreind á tölvu: Bæði geta skrifað ljóð eða rætt heimspeki. Bæði hlýða lögmálum eðlisfræðinnar og byggjast á skilaboðum sem send eru eftir flóknu neti. Í tölvunni eru aðeins ferlar og skilaboð – það skiptir í raun engu máli hvort tölvan keyri gervigreind eða excel skjal. Á hinn bóginn á sér stað ákveðin innri upplifun hjá mannverunni. Hvernig verður þessi innri upplifun til? Eðlisfræðin á enga trúverðuga kenningu um hvernig hún verður til.

Í dag eru margir þekktir vísindamenn að glíma við þessa spurningu, þar mætti t.d. nefna David Chalmers, Christof Koch, Roger Penrose, Donald Hoffman og Robin Carhart-Harris.

Önnur óleyst gáta tengist chi í kínverskri læknisfræði og prana í ayúrveda-fræðunum. Vísindin eiga engin mælitæki sem geta sýnt fram á tilvist chi eða prana. Þeir sem þjálfa sig upp til að vinna með þessa orku, hvort sem það sé í kínverskri eða indverskri læknisfræði eða tai-chi og chi gong, geta flestir fundið fyrir orkunni flæða eftir þekktum leiðum á líkamanum.

Einhvern veginn hef ég á tilfynningunni að við gætum verið að nálgast nýtt „Einstein-moment" — tímapunkt þar sem nýjar kenningar koma fram, sem útskýra ekki aðeins mælanlega heiminn, heldur einnig þær tilfynningar sem mannslíkaminn skynjar sem einfaldlega passa ekki í núverandi mynd vísinda.

Sem leiðir huga mig aftur að ekrunum.

Fyrir stuttu átti ég kvöldverð með tveimur vinum sem vinna við að smakka og dæma vín. Ég spurði þá hvort þeir gætu þekkt bíódýnamískt vín ef þeir smökkuðu það blint.

Eftir stutt hik töldu þeir sig geta gert það. Ekki vegna þess að vínið smakaði endilega öðruvísi. Heldur vegna þess að orkan í víninu væri öðruvísi.

Þeirra orð, ekki mín.

Ég held áfram að velta hlutunum fyrir mér. Ég hugsa um staðina á ekrunum þar sem ég doka alltaf við. Ég hugsa um bændurna sem kinka kolli. Ég velti því fyrir mér hvort vínið sem kemur frá þeim stöðum þar sem doka við beri eitthvað af þeirri ró (eða chi/prana?) með sér í glasinu.

Kannski er bragð ekki rétta orðið fyrir það sem við skynjum.

Kannski er það eitthvað allt annað — og við höfum einfaldlega ekki enn fundið kenninguna til að nefna það.